Nằm trên đường Đông Ba xưa, di tích lưu niệm thời niên thiếu (từ năm 1895-1901) của Bác Hồ tại ngôi nhà 12-Mai Thúc Loan ngày nay toạ lạc trong khu vực Thành nội-Huế. Ngôi nhà này vốn trước đây là một trại lính của Nha Hội thành triều Nguyễn bị bỏ phế lâu ngày sau sự kiện thất thủ Kinh đô năm 1885.
Đây là ngôi nhà gỗ rộng 3 gian, gồm 4 vài cột kiến trúc theo kiểu nhà rường ở Huế, mái lợp ngói liệt, tường bao quanh bằng gạch vồ, mặt trước là hệ thống cửa bàn khoa “thượng song, hạ đố”.
Năm 1895, sau khi thi đỗ cử nhân khoa thi Hương Giáp Ngọ (1894), ông Nguyễn Sinh Sắc (Thân sinh Bác Hồ) vào Huế dự thi Hội nhưng không đỗ. Để chuẩn bị cho kỳ thi tiếp theo, ông Nguyễn Sinh Sắc xin vào học ở trường Quốc Tử Giám và được chấp nhận. Vì học bổng quá ít ỏi không đủ điều kiện sinh sống nên ông phải trở về quê bàn với gia đình, đưa vợ con vào Huế để tiện chăm sóc, động viên và giúp đỡ ông học tập.
Trước tình cảnh khó khăn của ông Sắc, thương chồng bà Hoàng Thị Lan (thân mẫu Bác Hồ) đành gửi lại cô con gái đầu lòng (Nguyễn Thị Thanh) cho mẹ, đưa hai con trai theo chồng vào Huế.
Thời bấy giờ hai tiếng “vào kinh” bao hàm nhiều nỗi vất vả, gian truân, lo lắng và sợ hãi. Con đường “thiên lý” từ Nghệ An vào Huế vốn hiểm trở, phải xuyên rừng, băng đèo, vượt núi, thỉnh thoảng người ta bắt gặp những trạm phu ngựa dành cho quan lại và những người giàu, còn gia đình ông Sắc phải tự gồng gánh, tay xách nách mang đi cả tháng trời mới đến nơi.
Sau mấy tháng “ăn nhờ ở đậu”, ông sắc mới tìm thuê được căn nhà trong Thành Nội. Nhà thơ Thanh Tịnh một người con của Huế đã viết về ngôi nhà này như sau:
“Ăn nhờ ở đậu lân la
Mới thuê được một ngôi nhà hướng nam
Xế hiên một gốc mai vàng
Trước sân bóng bụt một hàng rào thư
Bên nay nhà chú thợ cưa
Bên kia nhà một viên thừa Bộ Binh
Dãy nhà gian ngói bếp tranh
Chênh vênh nhìn phía cổng thanh Đông Ba
Tuy gian nhà chật chội, đồ đạc giản đơn của thủa hàn vi nhưng cũng đủ chỗ cho bà Loan đặt khung cửi dệt vải và chỗ học hành, ăn, nghỉ, của ba cha con. Trong ngôi nhà cạnh đường Đông Ba ngày ấy, mỗi dạo tháng tám ngày ba…tuy ở đô thành mà cái nghèo đói vẫn gieo dẵn quanh năm. Cuộc sống gia đình cậu Cung (tên Bác Hồ lúc nhỏ) mọi gánh nặng lo toan đều dồn lên vai người mẹ. Cuộc đời bà cứ miệt mài, tần tảo, kiên nhẫn như thoi đưa ngày đêm bên khung cửa – gia tài lớn nhất, cũng là phương tiện sống duy nhất của gia đình.
Không phải vô cớ mà các nhà nghiên cứu đều nhất trí nhận định rằng: ở Bác Hồ vừa có cái chất nghiêm khắc của người xứ Nghệ, vừa có cái trầm lắng, nhẹ nhàng của người Huế. Chính nơi đây từ những năm 1895-1901, Nguyễn Sinh Cung đã chứng kiến nỗi gian lao, vất vả của gia đình. Tuổi thơ của người đã trải qua những ngày tháng tần tảo của mẹ và nỗi lo khôn cùng của cha. Nơi đây lúc Nguyễn Sinh Xin (em trai Bác Hồ) ra đời, hạnh phúc và nỗi đau cùng đến một lúc, khi bà Loan sinh con, ốm nặng rồi qua đời, chẳng bao lâu em Xin cũng mất, kỷ niệm những năm tháng tuổi thơ của người ở Huế là ngôi nhà đầu tiên mà người đã ở, là nỗi đau mất mẹ, là tiếng khác của em thơ khát sữa …Đã khắc đậm trong tâm hồn Người cho đến tận lúc đi xa. Trong tim người, Huế không chỉ là một phần của niềm Nam yêu quý mà còn là quê hương, là tuổi thơ của mình. Ở ngôi nhà đầu tiên ghi nhớ đó, vượt qua những kỷ niệm buồn đau là hình ảnh người mẹ hiền hết lòng thương yêu chồng con, người cha mẫu mực, nghiêm khắc nhưng đầy nhân nghĩa. Những năm tháng ấy Nguyễn Sinh Cung càng thấm thía tình thương, sự đùm bọc giúp đỡ của bà con lao động nghèo xứ Huế “nhiễu điều phủ lấy giá gương…”, nghĩa tình sâu nặng đó chính là những giá trị đích thực để hình thành nên nhân cách, đạo đức, chủ nghĩa nhân đạo và nhân văn Hồ Chí Minh- người suốt đời phấn đấu hy sinh vì lý tưởng độc lập, tự do của dân tộc, hạnh phúc của nhân dân, mỗi lần đến tham quan tìm hiểu di tích ta sẽ cảm nhận cuội nguồn nhân bản đó.
Với những giá trị lịch sử sâu sắc, nhà lưu niệm Bác Hồ tại 112 Mai Thúc Loan, phường Thuận Lộc, thành phố Huế đã được bộ VHTT công nhận di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia vào ngày 02 tháng 02 năm 1993, và được trùng tu tôn tạo ngày một khang trang, đáp ứng tình cảm thiêng liêng của Đảng bộ và nhân dân Thừa Thiên Huế đối với Bác Hồ kính yêu./.
