Một nét độc đáo của bút pháp hiện thực trong văn Nam Cao là đi sâu tìm hiểu thế giới bên trong đầy phong phú, phức tạp của tâm hồn con người. Để rồi từ đó đưa vào những triết lí nhân sinh sâu sắc. Truyện ngắn Lão Hạc là một tác phẩm thấm đẫm những triết lí về con người, kiếp người khiến người đọc không thể dửng dưng, không thôi day dứt dù những trang sách cuối cùng đã khép lại.
Nam Cao không phải là người đầu tiên lấy thơ văn để triết lí về cuộc đời. Từ xa xưa, văn học đã coi trọng điều này. Ta bắt gặp ý nghĩa triết lí nhân sinh của dân gian về bản lĩnh của người quân tử: Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn, triết lí sống cao đẹp của nhân dân kí thác vào con cò khi gặp nạn: Có xáo thì xáo nước trong – Đừng xáo nước đục đau lòng cò con, quan điểm ở hiền gặp lành, gieo gió gặt bão trong các truyện cỗ tích Tấm Cám, Thạch Sanh…
Không phải là người khởi nguồn nhưng Nam Cao là người đã kế tục được truyền thống đó của văn chương và nâng nó lên một tầm cao mới, sâu sắc hơn và toàn diện hơn.
Đọc truyện ngắn Lão Hạc của ông, ta càng khẳng định một cách chắc chắn và thấm thìa điều đó.
Trong truyện ngắn Lão Hạc, triết lí nhân sinh của Nam Cao được biểu hiện ở hai phương diện: trực tiếp và gián tiếp, qua những ý nghĩ được phát ra thành lời của nhân vật ông giáo và qua suy nghĩ hành vi, việc làm của nhân vật lão Hạc.
Ở nhân vật lão Hạc, để biểu hiện được những triết lí của mình, Nam Cao đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh đặc biệt: Nghèo khổ về vật chất, thiếu thốn về tình cảm, vừa phải vật lộn để mưu sinh, vừa phải đối mặt với những thách thức, giằng xé với bao trách nhiệm với bản thân, với con cái, với cuộc đời.
Trong hoàn cảnh như thế, lão Hạc đã xử trí thế nào?
Trở lại với nhân vật lão Hạc, hoàn cảnh nghiệt ngã đã không khuất phục được lão. Cuộc đời càng đầy lên những khó khăn và bất hạnh, thì tâm hồn lão càng được mài giũa sáng trong thêm, nhân cách của Lão càng toả rạng hơn. Đỉnh cao của lòng nhân ái, đức hi sinh, lòng tự trọng, sự cao thượng và vị tha, ý thức trách nhiệm, là hành động ứng xử đầy dũng cảm của nhân vật: chọn cái chết. Một cái chết bất thình lình và đau đớn do chính lão tự chọn. Nhưng từ cuộc đời và cái chết của lão Hạc, ta cảm nhận được bao ý nghĩa về cuộc đời.
