Sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu do nguyên nhân chủ quan gây ra:
- Tháng 3/1985 Goóc ba chốp lên nắm quyền lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô đã đưa ra đường lối cải tổ. Trong năm đầu thực hiện đường lối cải tổ nhân dân Xô viết phấn khởi ủng hộ và chờ đợi. Nhưng qua 6 năm thực hiện do chưa chuẩn bị đầy đủ, lại mắc phải nhiều sai lầm mới trầm trọng hơn, đổi mới về kinh tế : thực hiện chế độ tập trung, quan liêu bao cấp thay cho cơ chế thị trường, làm cho KT thiếu tính năng động, sản xuất trì trệ, vì vậy -> chuyển sang đổi mới chính trị, thực hiện đa nguyên đa đảng,thiết lập quyền lực của Tổng thống. Xã hội lâm vào rối loạn với những xung đột gay gắt giữa các dân tộc và các phe phát triển trên toàn Liên bang
- Quá trình trì trệ khủng hoảng kéo dài lên tới đỉnh điểm khi nổ ra đảo chính ngày 19/8/1991 do 1 số người lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô tiến hành
-> 25/12/1991 Goóc ba chốp từ chức Tổng thống lá cò đỏ búa liềm trên nóc điện Cremli bị hạ xuống , đánh dấu sự sụp đổ của chế độ XHCN ở Liên Xô sa 74 năm tồn tại
