Qua bốn câu thơ, ta như cảm nhận được tâm trạng bức bối, ngột ngạt và tâm hồn khao khát tự do cháy bỏng của nhà thơ trong ngục giam tăm tối. Thanh âm của tiếng chim tu hú đã gợi dẫn tác giả về miền liên tưởng những ngày hạ tháng bảy. Những thanh âm của mùa hạ rộn rã và khung cảnh thiên nhiên vui tươi như giục giã, gọi mời người tù cách mạng hướng tâm hồn ra bên ngoài song sắt. Sự đối lập của không gian nhà tù và không gian tự do, giữa quá khứ và hiện tại khiến nhà thơ cảm thấy sự ngột ngạt, tù túng, niềm uất hận, bế tắc khi chưa ra khỏi chốn lao tù. Sự uất hận đó dường như lên tới đỉnh điểm khi nhà thơ “muốn đập tan phòng”. Cách ngắt nhịp 6/2 hay 3/3 cũng nhấn mạnh trạng thái tinh thần bức xúc, bực bội ấy. Tiếng chim tu hú vừa báo hiệu sự chuyển dịch của thời gian, mặt khác vừa như thúc bách, giục giã người thanh niên cách mạng trẻ tuổi đang bị giam hãm trong nhà lao đế quốc phải nhanh chóng thoát ra ngoài để trở về với phong trào, để cùng với nhân dân đấu tranh cho tự do, độc lập. Sự lặp lại âm thanh của tiếng tu hú cuối bài thơ vừa nhấn mạnh, vừa tô đậm ý chí và khát khao tự do của người chiến sĩ cách mang trong chốn lao tù.

Khi con tu hú là bài thơ được Tố Hữu sáng tác khi bị bắt giam. Dù ở trong ngục tối, tác giả vẫn cảm nhận được mùa hè đang đến bằng thính giác. Tiếng tu hú, lúa xiêm chín, trái cây ngọt kêu báo hiệu hè về, Các tính từ cùng phó từ được sử dụng khéo léo diễn tả sự chuyển mình của cảnh vật. Không gian như lại được mở rộng thêm khi tác giả miêu tả bầu trời trong xanh, rộng lớn, điểm xuyến vài con diều sáo. Qua khổ một , Tố Hữu đã vẽ lên trước mắt người đọc người nghe một bức tranh mùa hè trong tâm hồn của người chiến sĩ với đầy đủ âm thanh, hình ảnh rực rỡ hài hòa. Vẻ đẹp tâm hồn lại được diễn tả qua khổ thơ thứ hai. Tác giả "nghe hè dậy bên lòng", mà thấy tù giam ngột ngạt, uất ức. Tiếng tu hú kêu cuối bài cũng chính là tiếng gọi của tự do, của khát vọng hòa bình cháy bỏng